MALVA MUHAMAD

Navenda Nûçeyan – Di qonaxeke veguhêz ku veguherînên navxweyî bi berjewendî û destwerdanên herêmî û navneteweyî û bi pirsgirêkên ku bi wan re tên ve girêdayî ne, gelek pirs derbarê pêşeroja Sûriyeyê de di ronahiya pêşbaziya herêmî, rola Tirkiye, Îsraîl û hêzên din ên navneteweyî, şiyana dewleta Sûriyeyê ya avakirina pergaleke berfireh ku cihêrengiya neteweyî, olî û mezhebî nas dike. Her wiha pêşeroja pirsgirêka Kurd û rêya entegrasyona demokratîk û bandorên pêşketinên li Sûriyeyê û Tirkiyeyê li ser herêmê jî derdikevin holê.

Di beşa duyemîn a diyalogê ku tê de çalakvanê siyasî û mafên jinan Nûbahar Mustafa hate pêşwazîkirin de, pêşeroja Sûriyeyê di bin roniya van veguherînan de, zehmetiyên ku di qonaxa veguhêz de pê re rûbirû ne, pêşeroja pirsgirêka Kurd û pêvajoya aştiyê li Tirkiyeyê hatin nîqaşkirin.

   *Digel pêşbaziyeke eşkere li ser paşeroja Sûriyeyê û hebûna Tirkiye, Îsraîl û hêzên din ên navneteweyî, heta çi radeyê paşeroja Sûriyeyê bêtir ji îradeya gelê Sûriyeyê bi berjewendiyên hêzên herêmî ve girêdayî ye ?

Ev yek ji bo Sûriyeyê jî derbasdar e, bi taybetî ji ber cihê wê yê stratejîk û çavkaniyên wê yên zêde ku di nav de petrol, genim, pembo, berhemên çandiniyê û maden hene. Ev yek wê kiriye hedefa hêzên serdest ên derve û herêmî yên di nav de Îran, Tirkiye û Îsraîl jî heye. Gelek girîng e ku em vegerin ser mijara şoreşa Sûriyeyê. Ew serhildanek gelêrî bû, ku ji xwestek û hêviyên gel ji bo azadiyê derket, lê rêça wê ji hêla hin aliyên çekdar û siyasî ve hate revandin.

Îro em şahidê şerekî navxweyî yê di navbera ol, mezheb û etnîsîteyan de ne û ev rastiyek bi êş e. Lê ji bilî hêzên serdest, destwerdan û çavbirçî yên li Sûriyeyê, yên ku aramiya Sûriyeyê an jî hevgirtina civakî naxwazin, kî ji vê yekê sûd werdigre? Ji ber vê yekê, welat bûye qadeke ji bo hesabpirsînê ya di navbera Îsraîl, Tirkiye û hêzên din de. Tirkiye îdîa dike ku piştgirî daye tevger an şoreşê, lê bawer dikim ku bi hebûna xwe ya fizîkî û bandora xwe ya di nav hikûmetê de, krîz gur kiriye û li ser bakur kontrol bi dest xistiye.

Berovajî vê, Îsraîl vê hebûnê wek gefek li ser berjewendiyên xwe dibîne. Ji ber vê yekê, di destpêka guhertina rejîmê û hilweşîna sîstema berê de êrîşî şiyanên leşkerî yên Sûriyeyê kir. Her wiha herêmên tampon jî bi dest xist û biryar da ku ji wan venekişe, ji bilî kontrolkirina Çiyayê Hermon ê stratejîk. Li Sûriyeyê pêşbaziyek ji bo bandorê heye û her alî para xwe dixwaze. Ez nizanim ev rê dê bi ku ve biçe, lê bawer dikim ku encam dikare ne diyar û trajîk be ger bi vî rengî berdewam bike.

   *Eger Sûriye bi pêşerojeke ne diyar re rûbirû bimîne, di qonaxa pêş de ceribandina rastîn çi ye?

Em niha wek jin û gel vê ceribandinê dijîn. Em bi dijwarî û êşê dijîn. Eger Sûriye di vê rêyê de berdewam bike, ew ê baş nebe. Dibe ku ew ber bi parçebûnê ve jî biçe, ne hewce ye ku dabeşkirina sînoran be, lê perçebûn û hilweşîna civakî be û em ê bi dehsalan ji vê parçebûnê cefayê bikişînin. Hikûmeta Demkî ya Sûriyeyê berpirsyariya sereke ya sererastkirina vê rewşê digre ser xwe. Pêşî, divê ew dewletek ava bike ku bi destûrî cihêrengî û dewlemendiya Sûriyeyê nas bike û gelên Kurd, Aşûrî, Suryanî û Keldanî înkar neke û olên din jî înkar neke.

Ya duyemîn, divê dewlet ji bo hemûyan vekirî û pêşwazîkar be, ne tenê ji bo komek an nasnameyek taybet. Divê Elewî, Durzî, Kurd, Îsmaîlî, Sunnî, Xiristiyan, Êzîdî, Çerkez, Suryan û yên din nasnameya xwe di vê dewletê de bibînin, ne tenê bi awayekî sembolîk bên temsîlkirin.

‘Divê em guh bidin çîrokên hev’

Ya sêyemîn, divê ewlehî ji bo her kesî peyda bibe, ev tê vê wateyê ku çek divê tenê ji bo parastina serweriya welêt werin bikaranîn, ne ku li dijî welatiyên wê bên bikaranîn. Ger sûc hatibin kirin, dadgeh hene; divê edaleta veguhêz were bicîhkirin û sûcdarên sûcên şer û binpêkirinan divê bi darizandinên adil berpirsyar bên girtin. Ev bê avakirina baweriyê, pêşî di nav civakê de û dûv re di navbera civak û hikûmetê de, nayê bidestxistin.

Lihevhatin jî pir girîng e. Her welatiyek li Sûriyeyê çîrok û gazindên xwe hene, her kes ji şer bandor bûye. Divê em guh bidin çîrokên hev, gavekê ber bi ewlehiyê ve bavêjin û li şûna ku em li ser sedemên nakokiyên xwe bisekinin, li xalên hevpar bigerin.

  *Pirsgirêka Kurd li Sûriyeyê yek ji ceribandinên sereke yên qonaxa veguhêz temsîl dike, bi taybetî bi entegrekirina Hêzên Demokratîk ên Sûriyeyê di nav saziyên dewletê de, ku bi fikarên Kurdan ên di derbarê ziman, mafên siyasî û mafên çandî de re hevdem e. Gelo Şam dikare dewletek yekgirtî ava bike bê ku çareseriyek siyasî ya rastîn ji bo pirsgirêka Kurd pêşkêş bike?

Derbarê pêvajoya entegrasyonê de di navbera Rêveberiya Xweser, Hêzên Sûriyeya Demokratîk û hikûmeta demkî ya Sûriyeyê de lihevkirinek heye, lê di çarçove û têgehên têkildarî pênaseya entegrasyon û yekbûnê de hê jî nakokî hene.

Rêveberiya Xweser behsa entegrasyona demokratîk dike, ne entegrasyoneke bi wateya asîmîlasyon an înkarkirina nasname an jî îradeya gelên herêmê. Entegrasyona demokratîk tê wê wateyê ku saziyên herêmî yên heyî yên di bin Rêveberiya Xweser de bi saziyên hikûmeta navendî re têne entegrekirin, di heman demê de cudahî, nasname, daxwaz û destkeftiyên her civakê têne parastin, ku tê de nasnameyên cihêreng ên gelan û jiyana aştiyane tê de hene. Divê serdestiya olî an bêtehamuliya olî tune be û divê herêm mafê xwe yê birêvebirina karûbarên xwe bi rêya gelê xwe biparêze.

Hêzên Sûriyeya Demokratîk bi hezaran şehîd feda kirine, ne ji bo ku vegerin rewşa destpêkê, lê ji bo ku tiştên ku hatine bidestxistin ava bikin û biparêzin. Wekî din, gotinên înflamasyonî, gotinên nefretê û êrîşên sîber li ser platformên medyaya civakî gefê li lihevhatinê dixwin û cudahiya di navbera gelên heman welatî de firehtir dikin. Heta ku daxwazên civakî, mafên gelê wê û pirrengiya di herêmê de neyên înkarkirin, Sûriye dê baş nebe û nebe neteweyek geş.

Li Tirkiyeyê pêvajoyeke berdewam a derbarê pirsgirêka Kurd de heye û projeya Aştî û Civaka Demokratîk a ku ji aliyê Abdullah Ocalan ve di 27'ê Sibata 2025'an de hatiye destpêkirin, rê daye ku her du alî jî gav bavêjin.

  *Demokratîkbûna Tirkiyeyê, ligel entegrasyona demokratîk a Rojava û avakirina Sûriyeyeke demokratîk, çawa dikare bandorê li herêmê bike? Û li hemberî planên hêzên derve yên ji bo ji nû ve şekildana Rojhilata Navîn, gelo pêvajoyek wisa şansê serkeftinê heye?

Nirxandina ku me da Îranê, ji bo Tirkiyeyê jî derbas dibe. Ango, ew bi du bijardeyan re rûbirû ye. Rêya aştî û çareseriya demokratîk a ku ji hêla rêber Abdullah Ocalan ve tê pêşniyarkirin, ji bo Tirkiyeyê vebijarka şopandina çareseriyek demokratîk û avakirina aştiyê li hundir pêşkêş dike.

Eger Tirkiye aştî û demokrasiyê hembêz bike, ew ê ji rewşa şer û bêaramiya ewlehiyê derbas bibe û bi naskirina maf û daxwazên gelê Kurd ber bi pergaleke demokratîktir ve biçe. Ev yek dê guhertinek di avahiya pergal û destûrê de hewce bike da ku demokratîktir, zelaltir û bersivê bide hewcedariyên gel. Di wê gavê de Tirkiye dikare bibe hêzek herêmî ya girîng, ji ber cihê wê yê jeostratejîk ê girîng ku Asya û Ewropayê bi hev ve girêdide, cihê wê yê li ser rêyên dabînkirina enerjiyê û çavkaniyên wê yên mirovî, darayî, avî û mîneralî yên zêde.

Eger Tirkiye di înkarkirina maf û daxwazên demokratîk ên gelê Kurd de berdewam be, ew xetereya ketina nav çerxek pevçûnên domdar dike, ku şîrketên transneteweyî û aktorên leşkerî û siyasî yên bihêz dê jê sûd werbigirin. Tirkiyeyê di sedsala borî de, wekî endamek NATO'yê, di dîroka nûjen a herêmê de roleke girîng lîstiye û berjewendiyên kapîtalîst û dabînkirina enerjiyê parastiye. Ji ber vê yekê, eger Tirkiye potansiyela xwe ya avakirina dewletek demokratîk bikar bîne, ew dikare roleke girîngtir li herêmê bilîze, dibe ku heta beşdarî avakirina hevpeymaniyek demokratîk a transneteweyî bibe ku refah û demokrasiyê pêş bixe.

   *Hûn gelek caran nîqaşên li ser pêşketinên leşkerî, nakokî û şeran bi mijara jinan û rizgariyê ve girêdidin. Hûn difikirîn ku jin heta çi radeyê ji tiştên ku diqewimin herî zêde bandor dibin?

Jin di nav komên ku ji bûyerên heyî herî zêde bandor dibin de ne, çi di seranserê dîrokê de, çi di sed salên dawî de, çi jî di serdema niha de. Rejîmên otorîter, totalîter û arîstokratîk, pergalên ku qanûna olî di rêveberiyê de vedihewînin, rejîmên nedemokratîk û leşkerî, her wiha şer, nakokî û bêaramiya aborî, hemû rasterast bandorê li jinan dikin.

Ev sîstem tenê dikarin bi koletiya jinan bingehên xwe biparêzin. Koletiya derûnî û rewşenbîrî qonaxa yekem bû, ku ji wê derê formên din ên koletiyê çînî, rewşenbîrî û siyasî derketin holê. Ji ber vê yekê em her tim dibêjin ku ger jin azad bibin, civak jî azad dibin. Rizgarbûna ji astengiyên derûnî, rewşenbîrî û sazûmanî yên baviksalar rê li ber pêşketin û serfiraziyê vedike.

Şerên yekdestdar nikarin jinan azad bikin; berevajî vê, ew dibin sedema bêtir zordestiya çînî û cudakariya zayendî. Rizgariya jinan bi veguherîna pergalan ber bi demokrasiyê, aramiyê, redkirina şer û pevçûnan û avakirina aştiyê ve girêdayî ye. Demokrasî bê beşdariya jinan ne temam e û aştî bêdemokrasiyê û civatek azad nayê bidestxistin. Jin di rêberiya herêm û cîhanê ber bi aştî, modernîte û rizgariyê de rolek pêşeng dilîzin.

   *Di sîstemên bavsalar ku hewl didin rolên jinan înkar bikin an jî tenê temsîl bikin de, jin çawa dikarin di qonaxa pêş de potansiyela xwe ya rastîn pêk bînin û beşdarî avakirina aştiyê bibin?

Em şahidê hedefgirtina gerdûnî ya tevgerên jinan, destkeftiyên wan, paşguhkirin bêmirovkirin û şeytanîzekirina van tevgeran in.

Di dehsalên borî de, jinan di mafên destûrî, civakî û aborî de destkeftiyên girîng bi dest xistine, lê di salên dawî de ev destkeftî hatine hedefgirtin. Îro, jin ji her demê bêtir bi dijwarî û astengiyên mezintir re rûbirû ne. Pirsgirêk êdî ne tenê bi destxistina mafê dengdanê, namzetiyê, an jî temsîliyeta di parlamentoyê de ye; ew bûye mijara parastina van destkeftiyan û guhertina avahiya civakî. Hin welatan ji bo jinan kota hene, lê kota bi tena serê xwe çareserî nîne. Ew yek ji rêbazan e, ne armanca dawîn. Nûnertiya jinan di meqamên serokatiyê û serweriyê de jî beşek ji çareseriyê ye, digel guhertina qanûn û destûrên ku tundî û cudakariya li dijî jinan rewa dikin û xurtkirina qanûnên ku wan diparêzin.

Lê şertê bingehîn guhertina civakî ye. Hikûmet, rêxistinên civaka sivîl û tevgerên jinan divê planên berfireh pêş bixin da ku hişmendiya civakî biguherînin û saziyên baviksalar bi rêya perwerdehiyê li dibistan, zanîngeh û enstîtuyan, bi zêdekirina bername û çalakiyên hişyariyê, rêberiya medyayê û şikandina wêneyên stereotîpîk ên jinan veguherînin.

Ger ku jin hê jî wekî xeleka herî qels bên dîtin, em nikarin civakek bihêz ava bikin. Ji ber vê yekê, hilweşandina xeleka yekem a ku di dîroka mirovahiyê de çêbûye, kontrola jinan gavek bingehîn e ber bi avakirina civakek demokratîktir û azadtir.

Dawî